Ukraińskie Towarzystwo Historyczne w Polsce

Na przełomie 2003 i 2004 r. zawiązała się grupa inicjatywna, w skład której weszli m.in. dr hab. prof. AP Roman Drozd, dr hab. Igor Hałagida, dr Grzegorz Kuprianowicz i dr Roman Wysocki, która zainicjowała prace nad powołaniem do życia Ukraińskiego Towarzystwa Historycznego w Polsce. Na skierowany przez nich apel odpowiedziało prawie dwadzieścia osób.

Latem 2004 r. zorganizowany został zjazd założycielski stowarzyszenia. Odbył się on w siedzibie Związku Ukraińców w Polsce. Oprócz przyjęcia statutu, powołany został wtedy również pierwszy zarząd, na czele którego stanął prof. dr hab. Rościsław Żerelik z Uniwersytetu Wrocławskiego. Funkcję tę prof. Żerelik sprawował do 2008 r. Od tego czasu na czele Towarzystwa stoi prof. dr hab. Roman Drozd.

Aktualnie do UTHwP należy 30 osób, jednak przez szeregi organizacji przewinęło się od momentu jej założenia co najmniej 40 osób. Na przestrzeni minionych 22 lat kilka osób zmarło, niektórzy zrezygnowali z członkostwa, część została wykreślona z listy członków.

Towarzystwo może poszczycić się wieloma osiągnięciami w sferze naukowej, popularyzatorskiej, organizacyjnej i innych. Od samego początku istnienia organizowane są konferencje naukowe. Jedną z pierwszych była konferencja zorganizowana w Legnicy w 2007 r. w 60 rocznicę akcji „Wisła”. Przez wiele lat UTHwP współpracowało przy organizacji międzynarodowych konferencji z cyklu „Łemkowie – Bojkowie – Rusini”. Od 2019 r. UTHwP corocznie organizuje w Przemyślu konferencję „Ukraińcy i ich sąsiedzi na przestrzeni wieków”. Stałym partnerem przedsięwzięcia jest Związek Ukraińców w Polsce – Dom Ukraiński w Przemyślu.

Oprócz działalności konferencyjnej członkowie UTHwP prowadzą aktywną działalność odczytową. Na przełomie 2008 i 2009 r. we Wrocławiu, Zielonej Górze i Słupsku prowadzone były wykłady w ramach „Uniwersytetu Otwartego”. Po ataku Rosji na Ukrainę uruchomione zostały zdalne wykłady dla ukraińskich studentów wielu ośrodków akademickich Ukrainy (w tym Lwowa, Krzywego Rogu, Tarnopola, Chmielnickiego, Kijowa, Charkowa).

Towarzystwo stara się prowadzić działalność wydawniczą. Z logo Towarzystwa ukazały najpierw prace Romana Szagały i Andrzeja Krzywuckiego Aksmanice. Wieś w parafii kłokowickiej w powiecie przemyskim (Warszawa 2008) oraz Romana Drozda i Bohdana Halczaka Dzieje Ukraińców w Polsce w latach 1921-1989 (Zielona Góra-Słupsk 2010). W latach 2011-2013 ukazały się trzy numery czasopisma Litopys. Od 2020 r. przy współpracy Wydawnictwa Naukowego Uniwersytetu Pomorskiego w Słupsku ukazują się materiały ze wspomnianych wcześniej konferencji „Ukraińcy i ich sąsiedzi”. Do 2026 r. opublikowano sześć tomów z tej serii.

W latach 2015-2018 Towarzystwo podjęło inicjatywy w zakresie upamiętnienia żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej, którzy w 1920 r. walczyli w obronie Rzeczpospolitej, m.in. gen. Marka Bezruczki. Złożono również w IPN szereg zawiadomień w sprawie możliwości popełnienia przestępstw na obywatelach polskich narodowości ukraińskiej w latach 1944-1947. Podjęliśmy ponadto, choć nieskutecznie, starania o stworzenie Państwowego Rejestru Ofiar tzw. konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 40. XX w.

Ukraińskie Towarzystwo Historyczne w Polsce jest organizacją wspierającą Związek Ukraińców w Polsce.

Więcej informacji na temat działalności Towarzystwa można znaleźć w publikacji 20 lat działalności Ukraińskiego Towarzystwa Historycznego w Polsce

Logo Towarzystwa przedstawia stylizowanego gryfa wpisanego w koło z napisami Ukraińskie Towarzystwo Historyczne w Polsce i Українське історичне товариство у Польщі. Wzorcem dla naszego logo stał się oryginalny wizerunek gryfa widniejący na tzw. kołtach (ozdoby ruskich arystokratek).

Jednym z inicjatorów powstania Ukraińskiego Towarzystwa Historycznego był dr Piotr Gerent. Na zjeździe założycielskim wybrano go do Zarządu Towarzystwa powierzając w nim funkcję skarbnika. Rok później, po długiej chorobie, Piotr Gerent zmarł. Miał niespełna 31 lat.

Piotr Gerent pochodził z Mokrego (pow. sanocki). W 1993 r. ukończył IV Liceum Ogólnokształcące w Legnicy. Następnie podjął studia na Uniwersytecie Wrocławskim na kierunku historia. Był przewodniczącym Studenckiego Koła Ukrainoznawczego Uniwersytetu Wrocławskiego. Angażował się w życie Cerkwi Prawosławnej na Dolnym Śląsku. M.in. brał udział w pracach Stowarzyszenia Prawosławnego im św. apostołów Piotra i Pawła, był także wolontariuszem w prawosławnym domu opieki im. św. Stefana w Cieplicach. W 2001 r. znalazł się wśród inicjatorów założenia prawosławnej parafii św. Petra Mohyły we Wrocławiu. Udzielał się również jako chórzysta, m.in. w ludowym Zespole Pieśni i Tańca „Osławiany” z Mokrego, bywał konferansjerem na corocznym Święcie Kultury Ukraińskiej nad Osławą w Mokrym. 29 października 2003 r. obronił na Uniwersytecie Wrocłwskim pracę doktorską pt. Prawosławie na Dolnym Śląsku, którą napisał pod kierunkiem prof. Teresy Kulak. Recenzentami pracy byli dr hab. Jan Kęsik i ks abp dr hab. Jan Anchimiuk (arcybiskup wrocławsko-szczeciński Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego Jeremiasz). Ten ostatni pisał o pracy dr Gerenta: „Jest pracą pionierską, torującą drogę badaczom, którzy na pewno uściślą wiele danych szczegółowych”. Z kolei promotorka doktoratu, prof. Kulak wspominała: „To był ogromnie wartościowy człowiek. Pisał o sprawach niełatwych. O prawosławiu, o sprawach ukraińskich, problemach mniejszości narodowych i etnicznych, zachowując przy tym ogromny obiektywizm”. Zasługą prof. Kulak było też wydanie książki dr Gerenta. Miało to miejsce już po jego śmierci, w 2008 r. w wydawnictwie Adama Marszałka. Piotr Gerent został pochowany w rodzinnej wsi Mokre.

Opr. Jarosław Syrnyk na podstawie: A. Rydzanicz, Na Dolnym Śląsku, „Przegląd Prawosławny” 2004, nr 4 (226), A. Rydzanicz, Doktor Piotr, „Przegląd Prawosławny” 2005, nr 9 (243), A. Rydzanicz, Prawosławie na Dolnym Śląsku, „Przegląd Prawosławny” 2009, nr 1 (283), Я. Сирник, Це була дуже вартісна людина. Спогад про Петра Герента, „Український альманах” 2015, s. 317–318.

Urodził się w Żurawcach w pow. tomaszowskim. Ojciec Emiliana Wiszki został zmobilizowany do Armii Czerwonej i zginął na Węgrzech w kwietniu 1945 r. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” Emilian Wiszka został wraz z mamą i rodzeństwem wysiedlony do powiatu węgorzewskiego. Długie lata pracował jako nauczyciel, karierę naukową rozpoczął stosunkowo późno, bo w latach 90. XX w. Tym bardziej imponujący jest jego dorobek naukowy. W marcu 2000 r. obronił doktorat („Prasa emigracji ukraińskiej w Polsce 1920–1939” praca napisana pod kierunkiem prof. Zbigniewa Karpusa), a już w 2004 r. uzyskał na Wydziale Nauk Historycznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu tytuł doktora habilitowanego, na podstawie pracy „Emigracja ukraińska w Polsce 1920–1939”. Od marca 2005 r. pracował na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika na Wydziale Nauk Historycznych w Instytucie Stosunków Międzynarodowych. W lipcu 2012 r. otrzymał tytuł profesora zwyczajnego.

Profesor Emilian Wiszka bardzo aktywnie udzielał się społecznie, szczególnie w zakresie ochrony miejsc pochówków żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej. Był inicjatorem odbudowy cmentarza żołnierzy URL w Aleksandrowie Kujawskim. Był również współzałożycielem i aktywnym działaczem Ukraińskiego Towarzystwa Historycznego w Polsce. Zmarł nagle, we własnym domu 21 października 2014 r. Został pochowany w Toruniu.

Syn Grzegorza i Kseni z d. Peczinka, urodził się 30 września 1932 r. w Hrebennem. Zmarł 12 stycznia 2020 r. w Przemyślu. Ukończył Politechnikę Gdańską (1957 r.) oraz Wyższą Szkołę Pedagogiczną w Szczecinie (1976). Zawodowo związany z Technikum Łączności oraz Instytutem Doskonalenia Kadr Nauczycielskich. Na emeryturze od 1985 r. Członek PZPR. Był członkiem UTSK (1956–1990). Członek prezydium zarządu głównego UTSK (1960–1967), członek prezydium zarządu oddziału UTSK w Szczecinie (1984–1988). Po 1990 r. był członkiem Związku Ukraińców w Polsce, Towarzystwa Ukraiński Dom Ludowy w Przemyślu, honorowym członkiem Ukraińskiego Towarzystwa Lekarskiego w Polsce. Współtworzył Ukraińskie Towarzystwo Historyczne w Polsce (2004). Opracował i był redaktorem książki «З’їзд Перемишлян» (1997), «У пошуках правди» (1998). Brał udział w stworzeniu drugiego tomu pracy «Українські лікарі» (1996). Był autorem prac «Пом’яни, Господи, душі слуг Твоїх» (2002), «Минуле і сьогодення Кобильниць Волоської і Руської» (2006), «Невтомний душпастир о. кан. Володимир Боровець» (2007), «Гребенне в Другій світовій війні» (2010), oraz utobiografii pt. «На життєвій стежині» (2013).

Jarosław Syrnyk

Źródło: AIPN BU MSW II 6996, k. 1; 6998, k. 17; AIPN BU MSW II 7084, k. 5; П. Кремінський, 45 років української домівки в Гданську, „Український Альманах” 2003, s. 85.

Urodził się 22 maja 1930 r. w Aksmanicach, pow. przemyski, s. Wasyla. Zmarł 28 czerwca 2021 r. w Warszawie. Studiował w Wyższej Szkole Rolniczej w Warszawie (1955–1961) na Wydziale Mleczarskim. Od 1961 pracował w łódzkim oddziale Centralnego Związku Spółdzielni Mleczarskich. Od kwietnia 1963 r. był zastępcą prezesa zarządu Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Gminnych «Samopomoc Chłopska» w Łodzi, od 1973 – przewodniczącym zarządu Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Mleczarskich w Łodzi, w latach 1975-1976 przewodniczącym rady nadzorczej Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Gminnych «Samopomoc Chłopska» w Łodzi. Od 1976 r. był członkiem rady naukowej Instytutu Przemysłu Mleczarskiego w Warszawie. W 1978 został pierwszym zastępcą dyrektora naczelnego Związku Spółdzielni Mleczarskich, a następnie zastępcą prezesa Związku. Od 1990 r. na emeryturze. Członek UTSK (1956-1990), w latach 1957-1958 etatowy sekretarz zarządu wojewódzkiego UTSK w Olsztynie. Współtwórca Ukraińskiego Towarzystwa Historycznego w Polsce (2004). Autor licznych publikacji, m.in.: Cmentarz prawosławny na Woli w Warszawie. Groby ukraińskie. Przewodnik, Warszawa 2002 (wespół z A. Kolańczukiem); Kuchnia ukraińska po polsku, Warszawa 2004; Aksmanice. Wieś w parafii kłokowickiej w powiecie przemyskim. Warszawa 2008, (współautor A. Krzywucki); Ukraińcy w Warszawie Warszawa 2010, (współautor E. Wiszka).

Odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi (1968), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1974), Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1983). Nagrodzony dyplomem honorowym Ministerstwa Spraw Zagranicznych Ukrainy, a także medalem „Strażnik Pamięci” («Сторож пам’яті») przez Ukraińskie Towarzystwo Historyczne w Polsce.

Jarosław Syrnyk

Źródło: О. Колянчук, Роман Шаґала: 90-ліття, «Наше слово», 2020, №24.

Aleksander Kolańczuk ur. 2.04.1932 r. w Wólce Tarnawskiej na Chełmszczyźnie, zm. 07.05. W wyniku akcji „Wisła” został deportowany z rodziną do powiatu pasłęckiego. W 1956 roku ukończył Wyższą Szkołę Rolniczą w Olsztynie uzyskując tytuł magistra inżyniera rolnictwa. Pracował w instytucjach związanych z rolnictwem i agroprodukcją, a także jako nauczyciel w Technikum Rolniczym w Tuławkach koło Olsztyna. Po powstaniu Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego zaangażował się w jego działalność. Był wieloletnim redaktorem audycji ukraińskich w Radio Olsztyn, rozwijał szkolnictwo ukraińskie na Warmii i Mazurach. W latach 1971–1973 był członkiem Zarządu Głównego UTSK. Od 1990 roku zaangażował się w działalność Związku Ukraińców w Polsce. Interesował się historią publikując swe pierwsze prace w «Українському календарі», a następnie w «Українському альманасі». Jego zainteresowania badawcze skupiały się nad walką Ukraińców o niepodległość w latach 1917–1921 oraz losem żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej internowanych w Polsce po 1920 roku. Wniósł nieoceniony wkład w poznanie i rozwój badań nad ukraińską emigracją polityczną w Polsce.
Od 1994 roku ściśle współpracował z Południowo-Wschodnim Instytutem Naukowym w Przemyślu, pełniąc od 1998 roku funkcję jego wiceprzewodniczącego. W 2000 roku na Uniwersytecie Narodowym „Lwiwska Politechnika” uzyskał stopień doktora na podstawie monografii Українська військова еміграція в Польщі 1920–1939 рр. Był członkiem założycielem Ukraińskiego Towarzystwa Historycznego w Polsce i do ostatnich dni swego życia brał aktywny udział w jego działalności. Kawaler medalu «Сторож пам’яті». Zmarł 7 maja 2023 roku. Został pochowany w Przemyślu. Autor wielu książek m.in.: Internowani żołnierze armii UNR w Kaliszu 1920–1939, Kalisz–Przemyśl–Lwów 1995; Nekropolie i groby ukraińskich walk niepodległościowych w latach 1917–1921, Przemyśl 2003; Ukraińscy generałowie w Polsce. Emigranci polityczni w latach 1920–1939, Przemyśl 2009;Umarli, aby zmartwychwstała Ukraina / Померли, щоб воскресла Україна, Przemyśl 2007.

Roman Drozd

Źródło: Nasze Słowo, nr 24 z 18.06.2023; 20 lat działalności Ukraińskiego Towarzystwa Historycznego w Polsce w świetle dokumentów i materiałów z lat 2004-2024, opr. R. Drozd, Słupsk-Warszawa 2024, s. 334-335.

Urodził się 7 stycznia 1976 r. w rodzinie Iwana Wiewiórki i Iryny z domu Najka, pochodzących z m. Nowa Wieś. Po ukończeniu szkoły podstawowej wybrał naukę w ukraińskim liceum w Legnicy – Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 4 im. Bohdana Ihora Antonycza – z którym później związał całe swoje życie zawodowe. Studiował historię na Uniwersytecie Wrocławskim.
Po studiach rozpoczął pracę jako nauczyciel historii w Legnicy i Rzeszotarach. Edukacja była dla niego nie tylko zawodem, lecz prawdziwym powołaniem. Organizował wyjazdy w rodzinne góry, na Łemkowskie Watry, a także wspólne porządkowanie cmentarzy przodków, ucząc w ten sposób szacunku do historii i odpowiedzialności za dziedzictwo.
W ramach Zjednoczenia Łemków A. Wiewiórka zapisał się jako człowiek o niezwykłej energii i kreatywności. Współpracownicy wspominają go jako osobę zawsze noszącą „worek pełen pomysłów”, gotową natychmiast przechodzić od idei do działania. Przez wiele lat pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego organizacji, aktywnie uczestnicząc w kształtowaniu jej programu i inicjatyw. Kilka lat był również członkiem Ukraińskiego Towarzystwa Historycznego w Polsce.
Był także zaangażowanym publicystą. Publikował artykuły w „Naszym Słowie” oraz „Watrze”, gdzie przybliżał czytelnikom historię swojej rodziny, rodzinnej wsi, legnickiego liceum, a także sylwetki wybitnych synów i córek Łemkowszczyzny. Charakterystyczną cechą jego pisarstwa było konsekwentne używanie gwary Nowej Wsi, której nigdy się nie wstydził, traktując ją jako pełnoprawny nośnik pamięci i tożsamości.
Zmarł 3.12.2025 r. Został pochowany w Legnicy.

Roman Drozd

(Źródło: https://www.lemkounion.pl/sp-adam-wiewiorka-07-01-1976-03-12-2025/;
https://lca.pl/pl/943_wspomnienia/1061_znani/118833_zmarl-adam-wiewiorka-nauczyciel-dzialacz-wierny-syn-lemkowszczyzny.html#goog_rewarded)